به هنگام طلوع آفتاب به سوى سرزمين منى روان مىشوند ( اين تفسير در رواياتى كه از معصومين نقل شده نيز آمده است ) ( 1 ) . كسانى كه از نزديك منظره آن شب را در عرفات و مشعر ديده‌اند مىدانند كه چگونه از هر گوشه و كنار هزاران هزار نفر در حال حركتند ، گويى احساس مىكند كه شب با تمام وجودش در آنجا حركت مىكند ، درست است كه حجاج در حركتند اما اين حركت عمومى به قدرى گسترده است كه گويى تمام زمين و زمان در حركت است و اين تنها وقتى احساس مىشود كه انسان شب عيد را در آن سرزمين باشد و معنى * ( وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ ) * را با چشم خود ببيند . به هر حال شب به هر معنى بوده باشد ( عام يا خاص ) از آيات عظمت الهى است ، و از موضوعات پر اهميت عالم هستى ، شب حرارت هوا را تعديل مىكند ، و به همه موجودات آرامش مىبخشد ، و جو آرامى براى راز و نياز به درگاه خدا فراهم مىسازد ، و اما شب عيد قربان كه آن را « ليله جمع » مىنامند ، آن نيز از عجيبترين شبهاى سال در آن وادى مقدس مشعر الحرام است . به هر حال پيوند اين قسمهاى پنجگانه ( سوگند به فجر ، و شبهاى دهگانه ، و زوج ، و فرد ، و شب به هنگامى كه حركت مىكند ) در صورتى كه همه را ناظر به ايام ذى الحجه و مراسم بزرگ حج بدانيم روشن است . در غير اين صورت اشاره به مجموعه اى از حوادث مهم عالم تكوين و تشريع شده كه نشانه هايى هستند از عظمت خداوند و پديده هايى هستند شگفتانگيز در عالم هستى . بعد از ذكر اين قسمهاى پر معنى و بيدارگر مىافزايد : « آيا در آنچه

--> ( 1 ) « نور الثقلين » جلد 5 صفحه 571 .